Current Affairs 19 March 2026

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्रीय मंत्रिमंडळाने, आर्थिक वर्ष २०२६-२७ ते २०३०-३१ या कालावधीसाठीच्या ‘लघु जलविद्युत (SHP) विकास योजने’ला मंजुरी दिली आहे. या योजनेसाठी ₹२,५८४.६० कोटींचे अंदाजपत्रक निश्चित करण्यात आले असून, देशभरात सुमारे १,५०० मेगावॅट क्षमतेचे लघु जलविद्युत प्रकल्प उभारण्याचे या योजनेचे उद्दिष्ट आहे. विशेषतः डोंगराळ आणि दुर्गम भागांमध्ये, विकेंद्रित पद्धतीने नवीकरणीय ऊर्जेची निर्मिती करण्यावर या योजनेचा भर आहे.

भविष्यात आपली हवाई युद्धक्षमता उंचावण्याच्या योजनेचा एक भाग म्हणून, भारत युरोपमधील सहाव्या पिढीच्या लढाऊ विमानांच्या दोन प्रमुख कार्यक्रमांपैकी एकाचा—म्हणजेच ‘फ्युचर कॉम्बॅट एअर सिस्टम’ (FCAS) किंवा ‘ग्लोबल कॉम्बॅट एअर प्रोग्राम’ (GCAP) यांपैकी एकाचा—भाग होण्याचा विचार करत आहे. प्रगत हवाई-अंतराळ तंत्रज्ञानाची उपलब्धता गतीमान करण्यासाठी आणि देशांतर्गत संरक्षण प्रयत्नांना बळ देण्यासाठी, अशा प्रकारच्या भागीदारींची शक्यता पडताळून पाहण्याची सूचना एका संसदीय समितीने केली आहे.

शास्त्रज्ञांनी वायव्य हिमालयातील लडाख मॅग्मॅटिक आर्क (LMA) मध्ये काळानुसार कसे बदल झाले आहेत, हे शोधून काढले आहे. त्यांना सुमारे १३० दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा एक भूवैज्ञानिक पुरावा सापडला आहे. हा आर्क, भारतीय आणि युरेशियन प्लेट्समध्ये काळानुसार कशाप्रकारे आंतरक्रिया झाली, याचा एक अत्यंत महत्त्वाचा पुरावा आहे; यामध्ये सबडक्शन, मॅग्माची निर्मिती आणि अखेरीस दोन्ही खंडांची टक्कर यांचा समावेश आहे. या निष्कर्षांमुळे हिमालयाच्या उदयापूर्वी घडलेल्या प्रक्रियांवर प्रकाश पडतो, ज्या काळात सध्याचा लडाख प्रदेश प्राचीन निओ-टेथिस महासागरावर वसलेला होता.

संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) आपल्या अन्न आणि कृषी संघटनेच्या (FAO) माध्यमातून, सन २०२६ हे ‘आंतरराष्ट्रीय महिला शेतकरी वर्ष’ म्हणून घोषित केल्याच्या सन्मानार्थ, ‘ॲग्रिकल्चर इन्शुरन्स कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेड’ (AIC) ने “कृषी सखी उपक्रम” सुरू केला आहे. महिला शेतकऱ्यांना अधिक सक्षम करणे, त्यांना शेती क्षेत्रात अधिक सक्रियपणे सहभागी करून घेणे आणि सर्वांना सामावून घेणाऱ्या या क्षेत्राच्या विकासाला चालना देणे, ही या कार्यक्रमाची उद्दिष्टे आहेत.

भारतीय ध्वजधारक क्रूड ऑइल टँकर ‘जग लाडकी’ (Jag Laadki) गुजरातच्या मुंद्रा बंदरावर यशस्वीरित्या दाखल झाला आहे. पश्चिम आशियामध्ये तणाव वाढत असताना, या घटनेमुळे भारताचा ऊर्जा पुरवठा अधिक बळकट झाला आहे. या जहाजाने संयुक्त अरब अमिरातीमधून सुमारे ८०,८८६ मेट्रिक टन क्रूड ऑइलची वाहतूक केली. भारताची सागरी रसद (लॉजिस्टिक्स) आणि ऊर्जा आयात व्यवस्था किती भक्कम आहे, हे यावरून दिसून येते.

अतनु चक्रवर्ती यांनी नैतिक कारणांमुळे HDFC बँकेचे अर्धवेळ अध्यक्ष आणि स्वतंत्र संचालक पदावरून तात्काळ राजीनामा दिला आहे. आपल्या राजीनामा पत्रात त्यांनी नमूद केले आहे की, गेल्या दोन वर्षांत बँकेने केलेल्या काही कृती त्यांच्या वैयक्तिक मूल्यांशी सुसंगत नव्हत्या. त्यांच्या या अचानक माघारीमुळे, भारतातील सर्वात मोठ्या खाजगी बँकांपैकी एका बँकेच्या कामकाजाचे नियम पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले आहेत.

‘भारत इलेक्ट्रिसिटी समिट २०२६’ हे ऊर्जा क्षेत्रासाठी आयोजित एक भव्य जागतिक परिषद आणि प्रदर्शन आहे. हे प्रदर्शन १९ ते २२ मार्च २०२६ या कालावधीत नवी दिल्ली येथील ‘यशभूमी’ येथे पार पडेल. या कार्यक्रमाला ८० हून अधिक देशांमधून २५,००० हून अधिक लोक उपस्थित राहण्याची अपेक्षा आहे; ज्यामुळे वीज आणि स्वच्छ ऊर्जेवर केंद्रित असलेल्या जगातील सर्वात मोठ्या कार्यक्रमांपैकी एक म्हणून याची गणना होईल.

इतिहासकार विल्यम डॅलरिम्पल यांनी त्यांच्या ‘द गोल्डन रोड: हाऊ एन्शियंट इंडिया चेंज्ड द वर्ल्ड’ (The Golden Road: How Ancient India Changed the World) या पुस्तकासाठी ‘मार्क लिंटन इतिहास पुरस्कार २०२६’ (Mark Lynton History Prize 2026) पटकावला. हा पुरस्कार अशा उत्कृष्ट ऐतिहासिक लेखनाचा गौरव करतो, जे शैक्षणिकदृष्ट्या भक्कम असण्यासोबतच अत्यंत सुरेख शैलीत लिहिलेले असते. डॅलरिम्पल यांचे हे कार्य लोकांना विशेषत्वाने भावले; कारण त्यात सखोल संशोधन, वेधक कथासूत्र आणि प्रचंड सामाजिक प्रासंगिकता यांचा सुरेख संगम साधलेला होता.

Current Affairs 18 March 2026

‘नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओशन टेक्नॉलॉजी’ (NIOT) द्वारे स्वदेशी बनावटीच्या ‘फ्लोटिंग LiDAR बुॉय सिस्टम’ची (Floating LiDAR Buoy System) यशस्वी चाचणी करून भारताने तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला आहे. तामिळनाडूच्या मुत्तोम (Muttom) किनाऱ्याजवळ घेण्यात आलेली ही चाचणी, विशेषतः सागरी परिसरांसाठी, महासागरांचे निरीक्षण आणि वातावरणीय माहिती संकलनाच्या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल ठरली आहे.

LGBTQ हक्कांच्या पुरस्कर्त्या आणि ३७ वर्षीय कार्यकर्त्या असलेल्या भूमिका श्रेष्ठ यांनी, नेपाळच्या संसदेवर निवडून येणाऱ्या पहिल्याच तृतीयपंथी (ट्रान्सजेंडर) महिला ठरून इतिहास घडवला आहे. त्यांचे हे निवडून येणे, उपेक्षित घटकांना सामावून घेण्याच्या आणि त्यांना प्रतिनिधित्व देण्याच्या दक्षिण आशियाच्या प्रयत्नांमधील एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. नेपाळमध्ये अलीकडेच झालेल्या राजकीय बदलांनंतरच त्यांचा हा उदय झाला आहे; या बदलांमुळे सरकारी कामकाजात नव्या विचारांना आणि आवाजांना स्थान मिळणे अधिक सुलभ झाले आहे.

सौर पॅनेलच्या कचऱ्याची वाढती समस्या हाताळण्यासाठी भारत सज्ज होत आहे. अंदाजानुसार, २०३० पर्यंत स्थापित आणि नियोजित सौर क्षमतेतून निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचे एकूण प्रमाण जवळपास ६०० किलो-टनपर्यंत पोहोचू शकते. ‘नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालया’ने (MNRE) आणि ‘ऊर्जा, पर्यावरण आणि पाणी परिषदे’ने (Council on Energy, Environment, and Water) केलेल्या संशोधनाने या अंदाजाला दुजोरा दिला आहे. नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रासाठी भक्कम पुनर्वापर (recycling) आणि ‘चक्रीय अर्थव्यवस्था’ (circular economy) धोरणे असणे किती महत्त्वाचे आहे, हे यावरून स्पष्ट होते.

केंद्रीय सरकारने ‘जन विश्वास (तरतुदींमधील सुधारणा) विधेयक, २०२५’ लोकसभेतून मागे घेतले आहे, जेणेकरून त्यात एका ‘निवडक समिती’ने (Select Committee) सुचवलेल्या शिफारशींचा समावेश करता येईल. किरकोळ गुन्ह्यांचे गुन्हेगारी स्वरूप संपुष्टात आणणाऱ्या आणि ‘विश्वासावर आधारित प्रशासना’ला चालना देणाऱ्या या कायद्याला पुन्हा सादर करण्यापूर्वी, त्यातील प्रस्तावित सुधारणांमध्येच बदल करण्याचा सरकारचा निर्णय हे दर्शवतो की, सरकार या विषयाबाबत अत्यंत गंभीर आहे.

राष्ट्रीय पॅरा ॲथलेटिक्स स्पर्धा १९ ते २१ मार्च २०२६ या कालावधीत भुवनेश्वर येथील कलिंगा स्टेडियमवर आयोजित केली जाईल. यामध्ये संपूर्ण भारतातील सर्वोत्तम पॅरा-ॲथलीट्स सहभागी होऊन स्पर्धा करतील. या स्पर्धेच्या आयोजनासाठी ‘पॅरालिम्पिक कमिटी ऑफ इंडिया’ (PCI) आणि ओडिशा सरकारने संयुक्तपणे काम केले आहे. पॅरा-क्रीडा प्रकारांची लोकप्रियता कशा प्रकारे वाढत आहे, हे यातून दिसून येते; तसेच ॲथलेटिक्स क्षेत्रात उत्कृष्टता आणि सर्वसमावेशकतेला चालना देणे हा या स्पर्धेचा मुख्य उद्देश आहे.

आदिवासी व्यवहार मंत्रालय आणि भारतीय आदिवासी सहकारी विपणन विकास महासंघ (TRIFED) यांच्या संयुक्त विद्यमाने, १८ ते ३० मार्च या कालावधीत नवी दिल्ली येथील ‘सुंदर नर्सरी’ येथे ‘भारत ट्राइब्स फेस्ट २०२६’ (Bharat Tribes Fest 2026) आयोजित करण्यात आला आहे. संपूर्ण भारतातील आदिवासी समुदायांची सर्जनशीलता, विविधता आणि व्यावसायिक कौशल्ये यांचा गौरव करणे, हे या महोत्सवाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. केंद्रीय आदिवासी व्यवहार मंत्री जुएल ओराम यांनी, राज्यमंत्री दुर्गादास उईके आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत या महोत्सवाचे उद्घाटन केले.

भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) गुवाहाटी येथील संशोधकांनी एक प्रगत सामग्री विकसित केली आहे, जी जलविघटनाद्वारे हायड्रोजन इंधन निर्माण करण्यास, तसेच सौरऊर्जेवर आधारित विलवणीकरण (desalination) करण्यासही सक्षम आहे. या नावीन्यपूर्ण संशोधनाद्वारे, एकाच कार्यक्षम प्रणालीच्या माध्यमातून दोन महत्त्वपूर्ण जागतिक आव्हानांवर—स्वच्छ ऊर्जेची निर्मिती आणि सुरक्षित पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता—उपाय शोधण्यात आला आहे. प्रा. पी.के. गिरी यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधन पथकाचे हे निष्कर्ष ‘Advanced Functional Materials’ या शोधपत्रिकेत प्रकाशित करण्यात आले आहेत.

सध्याच्या तुर्कीमध्ये स्थित असलेले ‘गोबेकली टेपे’ (Göbekli Tepe) हे जगातील सर्वात प्राचीन ज्ञात मंदिर संकुल मानले जाते; याचा काळ इ.स.पू. ९६०० च्या सुमारासचा असल्याचे मानले जाते. हे स्थळ सुमारे १२,००० वर्षांपूर्वी — म्हणजेच शेती, मृद्भांडी कला आणि शहरांचा उदय होण्यापूर्वी — उभारले गेले होते. या शोधामुळे मानवी संस्कृतीच्या सुरुवातीच्या काळाविषयीच्या आपल्या विचारांमध्ये आमूलाग्र बदल झाला आहे. यावरून असे सूचित होते की, कदाचित स्थिर वसाहतयुक्त जीवनापूर्वीच संघटित धार्मिक उपक्रमांची सुरुवात झाली असावी.

Current Affairs 17 March 2026

शास्त्रज्ञांना एका नवीन प्रकारचा ‘बाह्यग्रह’ (exoplanet) सापडला आहे, जो नेहमीच वितळलेल्या आणि द्रवरूप अवस्थेत असतो. जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपद्वारे करण्यात आलेल्या निरीक्षणांतून हा शोध लागला असून, लहान ग्रहांचे वर्गीकरण करण्याच्या नेहमीच्या पद्धतींना यामुळे छेद मिळतो. या ग्रहांवर खडक किंवा पाण्याचे प्रमाण फारसे नसते; त्याऐवजी, तिथे मॅग्माचे (वितळलेल्या खडकांचे) प्रचंड आणि संपूर्ण ग्रहभर पसरलेले महासागर असतात. आपल्या सूर्यमालेबाहेरील ग्रहांच्या विविधतेविषयी यामुळे आपल्याला नवीन माहिती प्राप्त झाली आहे.

भारतीय नौदल ‘एक्सरसाइज सी ड्रॅगन २०२६’ (Exercise Sea Dragon 2026) मध्ये सहभागी होत आहे. हा अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील, पाणबुडीविरोधी युद्धाचा (ASW) एक बहुराष्ट्रीय सराव असून, तो गुआम येथील अँडरसन हवाई दलाच्या तळावर आयोजित करण्यात आला आहे. दरवर्षी इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात आयोजित केला जाणारा हा सराव सध्याच्या बदलत्या भू-राजकीय तणावांमुळे—विशेषतः पश्चिम आशियामध्ये, जिथे परिस्थिती अजूनही अस्थिर आहे—अधिकच महत्त्वाचा ठरला आहे. या सरावातील भारताचा सहभाग, प्रादेशिक सागरी सुरक्षा आणि सहकार्याच्या क्षेत्रात भारताचे महत्त्व किती वाढत आहे, हे अधोरेखित करतो.

भारत सरकारने, ज्या परदेशी कंपन्यांमध्ये चिनी मालकीचे प्रमाण १० टक्क्यांपर्यंत आहे, अशा कंपन्यांना भारतात ‘स्वयंचलित मार्गाने’ (automatic route) गुंतवणूक करणे अधिक सुलभ केले आहे. ‘उद्योग आणि अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभागाने’ (DPIIT) या बदलाची घोषणा केली असून, गुंतवणुकीचा ओघ सुलभ करणे आणि त्याच वेळी धोरणात्मक धोक्यांपासून संरक्षण करणे, हा यामागील उद्देश आहे. केंद्रीय मंत्रिमंडळाने या शिथिलतेला मंजुरी दिली असून, यामुळे कोविड-१९ महामारीच्या काळात लागू करण्यात आलेल्या नियमांमध्ये बदल झाला आहे.

बिहारमधील राज्यसभा निवडणुकीत, राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीने (NDA) निवडणुकीसाठी असलेल्या सर्व पाच जागांवर विजय मिळवला. बिहारचे मुख्यमंत्री नितीश कुमार, भाजपचे प्रदेशाध्यक्ष नितीन नवीन, केंद्रीय मंत्री रामनाथ ठाकूर, राष्ट्रीय लोक मोर्चाचे (RLM) अध्यक्ष उपेंद्र कुशवाह आणि भाजपचे प्रदेश सरचिटणीस शिवेश कुमार हे सर्व विजयी ठरले. हे निकाल म्हणजे राज्यातील वरिष्ठ सभागृहाच्या प्रतिनिधित्वात झालेला एक मोठा बदल आहे.

ओडिशाच्या केंद्रपाडा जिल्ह्यातील कुसुनपूर हे गाव, ‘वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदे’च्या (CSIR) नेतृत्वाखालील तंत्रज्ञान-आधारित ग्रामीण विकास उपक्रमांतर्गत, राज्यातील पहिले “स्मार्ट गाव” बनण्याच्या मार्गावर आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश आधुनिक तंत्रज्ञानाचा दैनंदिन जीवनात आणि शेतीमध्ये समावेश करणे, तसेच एक शाश्वत व आत्मनिर्भर ग्रामीण परिसंस्था निर्माण करणे हा आहे. राजनगर तालुक्यात वसलेल्या या गावात सुमारे १३० कुटुंबे असून, येथील लोकसंख्या जवळपास ७०० इतकी आहे.

एका सर्वसमावेशक ‘स्वच्छ हवा संक्रमण कार्यक्रमा’द्वारे हवेची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत करण्यासाठी, जागतिक बँकेने उत्तर प्रदेशला सुमारे ३०० दशलक्ष डॉलर्सचे कर्ज देण्यास सहमती दर्शवली आहे. ही रक्कम ‘उत्तर प्रदेश स्वच्छ हवा व्यवस्थापन कार्यक्रमा’साठी वापरली जाईल; हा कार्यक्रम वाहतूक, शेती आणि उद्योग यांसारख्या क्षेत्रांमधील प्रदूषण कमी करण्याच्या दिशेने कार्यरत आहे. राज्याची पर्यावरणीय शाश्वतता सुधारणे, तसेच महिला आणि तरुणांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे, हे या कार्यक्रमाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

२०२६ च्या ‘न्यूयॉर्क शॉर्ट ॲनिमेशन फेस्टिव्हल’ (NYSAF) मध्ये ‘CHYIMI’ या ॲनिमेटेड लघुपटाने ‘सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक’ पुरस्कार पटकावल्यानंतर, भारतीय ॲनिमेशनला जागतिक स्तरावर मान्यता प्राप्त झाली. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन डॉ. पार्थ सारथी महंता यांनी केले आहे. ते गुवाहाटीचे पोलीस आयुक्त आणि आसामचे पोलीस महानिरीक्षक (IGP) देखील आहेत. ही कामगिरी या गोष्टीचा पुरावा आहे की, भारतीय आणि आसामी कथा आंतरराष्ट्रीय ॲनिमेशन विश्वात अधिकाधिक लोकप्रिय होत आहेत.

२७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी, भारताने ‘अ‍ॅक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग’ (ABS) वरील नागोया प्रोटोकॉलचे पालन कसे करत आहे, यावरील आपला पहिला राष्ट्रीय अहवाल (NR1) जैविक विविधता अधिवेशनाच्या सचिवालयाला पाठवला. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणासोबत मिळून हा अहवाल लिहिला आहे. यामध्ये १ नोव्हेंबर २०१७ ते ३१ डिसेंबर २०२५ या कालावधीत प्रोटोकॉलचे पालन करण्यात आणि जैवविविधता प्रशासन अधिक मजबूत करण्यात भारताने केलेल्या प्रगतीबद्दल माहिती दिली आहे. हा अहवाल भारताला त्याच्या अद्ययावत राष्ट्रीय जैवविविधता धोरण आणि कृती योजनेचे लक्ष्य १३ गाठण्यासही मदत करतो.